≡ Menu

21/12/2016

Als je een beeld wilt krijgen van de totale economische prestaties moet ook rekening worden gehouden met de zgn. “ondergrondse economie”. Voor de activiteiten die hiertoe worden gerekend geldt dat de beoefenaars deze maar al te graag verborgen houden: denk aan prostitutie, bedelarij, zwartwerk, handel in illegale drugs en andere fenomenen die liefst toegedekt blijven. De geheimzinnigheid en de angst voor mogelijke sancties maken het uiteraard moeilijk om betrouwbare metingen te krijgen over de omvang van deze activiteiten. Bovendien kunnen zulke activiteiten bij een groot deel van de samenleving op sterke afkeuring rekenen. Onzekerheid over de resultaten van wetenschappelijk onderzoek naar de omvang ervan is dan ook legio.

Het is dan ook een grote uitdaging voor wetenschappers om de kwantitatieve beschrijving zo goed te krijgen dat de resultaten de trivialiteit en de mythevorming overstijgen. In dit Wetenschapscafé behandelt prof. Stef Adriaenssens (KULeuven) de methoden en technieken om tot zo bruikbaar mogelijke kwantitatieve uitspraken over de verschillende uitingen van de ondergrondse economie te komen.

07/12/2016

Luchtvervuiling heeft een negatieve impact op de gezondheid en is een belangrijke factor voor de leefbaarheid van ons milieu. Meting van de kwaliteit van de lucht die wij inademen is dan ook van groot belang, zeker in een stedelijke omgeving, waar tussen hele wijken, ja zelfs straten en pleinen onderling, behoorlijk wat verschillen blijken te bestaan in de concentratie van stoffen zoals stikstofoxiden, veroorzaakt door het verkeer. Het project CurieuzeNeuzen, een initiatief van de Ringland Academie in samenwerking met onderzoekers van Vlaamse universiteiten en met steun van de Stad Antwerpen, had tot doel deze buurt-tot-buurtvariatie op een wetenschappelijke manier gedetailleerd in kaart te brengen. Het beriep zich daartoe op actieve betrokkenheid van de inwoners van Antwerpen: niet minder dan 2.000 bewoners draaiden mee als volwaardige ‘burger-onderzoekers’ door aan hun buitenraam meetsensoren op te hangen. Zulk een grootschalige meting was een Europese primeur!

Joris Van den Bossche is actief bij CurieuzeNeuzen en postdoctoraal onderzoeker aan de VUB op het project onder begeleiding van Prof. Filip Meysman. In deze lezing zal hij de achtergrond van het luchtkwaliteitsprobleem en van het CurieuzeNeuzen-project schetsen en de meetcampagne en haar resultaten voorstellen.

16/11/2016

Precies een eeuw geleden voltooide Einstein zijn relativiteitstheorie die onze kijk op ruimte, tijd en alles daarin drastisch heeft veranderd. Deze theorie is cruciaal gebleken voor ons begrip van de natuur: zonder relativiteitstheorie geen kosmologie, geen elementaire-deeltjesfysica, maar bijvoorbeeld ook geen gps-technologie.

In deze lezing legt theoretisch fysicus Karel Van Acoleyen (Ugent) de essentie uit van de wondermooie relativiteitstheorie aan de hand van talrijke filmfragmenten. Verwacht dus een trip langs zowel de wetenschappelijke als de fictieve aspecten van gewichtloosheid, tijdreizen, zwarte gaten, wormgaten en nog veel meer.

19/10/2016

In deze lezing verkennen we de wereld van het allerkleinste en allerkoudste, waarin de wetten van de kwantummechanica gelden en niets zich gedraagt op een manier waar je vertrouwd mee bent in de wereld op menselijke schaal, de wereld van de Newtoniaanse mechanica. De basisprincipes van de kwantummechanica worden uit de doeken gedaan, maar we kijken ook naar de nieuwste experimenten om deze theorie op de proef te stellen. Naast het bouwen van steeds krachtiger deeltjesversnellers, proberen fysici nu ook om het kwantummechanisch gedrag te transplanteren van de (sub)atomaire schaal naar grotere objecten. Een succesvolle implementatie hiervan berust op het afkoelen van een wolkje gas tot op enkele miljardsten van een graad boven het absolute nulpunt. Dan ontstaat een nieuwe aggregatietoestand waarin de ganse wolk zich gaat gedragen als één enkel “superatoom”. Het vreemde gedrag van de materie in deze nieuwe aggregatietoestand wordt volop bestudeerd, en we bespreken enkele recente experimenten met deze stof waar Newton kop noch staart aan zou kunnen krijgen. Ten slotte krijg je de stand van zaken te horen over enkele grote open vragen, zoals de zoektocht naar donkere materie en het koppelen van zwaartekracht aan de kwantumtheorie.

De spreker, Jacques Tempere, is hoogleraar aan de UA. Hij vertoefde postdoctoraal lang op de universiteit van Harvard. Hij is theoretisch fysicus maar leidt naast zijn theoretisch werk ook experimenten op het gebied van vaste stoffen en systemen bij lage temperaturen. Tevens zet hij zich verdienstelijk in voor de fysicagemeenschap in ons land en de popularisering van het vak.

30/09/2016

Zoals elk jaar organiseert het Wetenschapscafé Antwerpen ook nu weer een uitstap naar een uit wetenschappelijk oogpunt interessante locatie. In 2016 is dat de Volkssterrenwacht Urania in Hove en wel op vrijdagavond 30 september.

Er gaat een belangrijke aantrekkingskracht uit van speciale ruimtevaartgebeurtenissen en belangwekkende hemelverschijnselen. Velen van ons hebben het visuele contact met de sterrenhemel verloren door het succes van de massamedia die ons ’s avonds aan de beeldbuis of voor het computerscherm gekluisterd houden en door de steeds maar verder om zich heen grijpende lichthinder en hebben dus weinig voeling met astronomie (sterrenkunde).
Astronomie is zeker geen esoterische bedoening, maar een wetenschap – de oudste ­ die de kennis van de mens over zijn plaats in de kosmos verrijkt. Ze leert ons dat wij bestaan uit materiaal gevormd in reeds lang verdwenen sterren. Als wetenschap heeft zij tot doel een antwoord te zoeken op de eeuwige vragen van de mens over het wat, hoe en waarom van de dingen en probeert zij het immense universum rondom ons en de plaats die wij daarin innemen te beschrijven en te begrijpen. Sterrenkunde en vooral ook ruimtevaart zijn bovendien belangrijke bronnen van technologische innovatie.
De plaats bij uitstek waar je kan worden geïnformeerd over de astronomie, de ontdekkingen en de laatste vorderingen bij onderzoek ter zake is de Volkssterrenwacht Urania in Hove. Daarbij is deze sterrenwacht zich bewust van haar maatschappelijke rol en stelt zich tot doel sterrenkunde, ruimtevaart, weerkunde en aanverwante wetenschappen en technieken te populariseren. Hierbij wordt het interactief aspect, dit wil zeggen het actief betrekken van het doelpubliek bij de diverse initiatieven, benadrukt.

Het Wetenschapscafé ­Antwerpen organiseert dit jaar op 30 september een bezoek aan deze uitmuntende instelling. Daarbij worden we ondergedompeld in de nachtelijke hemel met een voorstelling van het Zeiss­planetarium, krijgen we een rondleiding in de tentoonstelling, uitleg over de zon, de maan, planeten en sterren, poollicht, telescopen en alles wat wetenswaardig is over sterrenkunde, kosmologie en ruimtevaart. Bij helder weer wordt er door telescopen naar de hemel gekeken. Voor dit alles zorgen Walter Simons en collega­-medewerkers van de Volkssterrenwacht Urania.

Praktische informatie:

Plaats van samenkomst: 19:45 uur, ingang van Urania, Jozef Mattheessensstraat 60, Hove
http://www.urania.be/urania/overons/wegbeschrijving

Kosten voor groepsbezoek aan sterrenwacht, planetarium en drankje na afloop in de Astrobar: 7 € en voor 60-­plussers: 6 €. Op de avond zelf te voldoen.
Aanmelden: inschrijven via dit formulier.

Tijdens de maanden juli en augustus gaat het Wetenschapscafé met vakantie. In september hernemen we.

U kan zich inschrijven op onze mailinglist om op de hoogte te blijven via e-mail.

15/06/2016

In 1916 zag de algemene relativiteitstheorie het licht, een theorie die vandaag nog steeds fundamenteel blijkt om onze wereld, dan toch op kosmologische schaal, te verklaren. Maar wat houdt die theorie precies in? Hoe kwam Einstein ertoe? De recent experimenteel aangetoonde zwaartekrachtsgolven brengen de relativiteitstheorie en dus het genie van Einstein weer onder de aandacht. Wat hebben zwaartekrachtsgolven ermee te maken?

Gustaaf C. Cornelis, wetenschapsfilosoof aan de Vrije Universiteit Brussel en Universiteit Antwerpen, auteur van onder andere ‘Het geheim van de kosmologie ontrafeld’, licht in een interactieve lezing een tipje van de sluier op.

18/05/2016

Dr. Yves Van Ingelgem heeft op wetenschappelijke basisonderzoek verricht naar corrosie van metalen en betonnen constructies en methoden om deze te voorkomen.

Om te kunnen vermijden dat een bepaalde constructie getroffen wordt door corrosie of metaalmoeheid, is het nodig tijdig te ontdekken dat iets dergelijks dreigt te gebeuren. Daartoe is door Yves en zijn team, verbonden aan de SURF-groep van de VUB, baanbrekend onderzoek verricht. Dankzij de verkregen inzichten kan nu veel eerder dan met de traditionele procedures worden vastgesteld dat corrosie op komst is. Dit maakt het mogelijk om op een efficiënte wijze eventuele breuken of andere falingen in constructies of voertuigen te vermijden. Denk daarbij bv. aan bruggen, pijpleidingen, windmolens, maar ook de regelmatig gesignaleerde scheurtjes in kernreactoren! Dit onderzoek werd zo vernieuwend beschouwd dat Yves Van Ingelgem in 2015 de “Innovator under 35”-prijs verkreeg.

In het verlengde van zijn onderzoek stichtte Yves het bedrijf Zensor, dat er zich op toelegt om de academisch ontwikkelde technologie in de industriële praktijk toe te passen. Dit vormt een duidelijk andere uitdaging dan het puur academische werk en Yves Van Ingelgem zal bij zijn voordracht ingaan op de wetenswaardigheden die hij bij de toepassing van zijn wetenschappelijke inzichten in de industriële praktijk, als spin-off van fundamentele research, opdeed.

20/04/2016

Tot voor de komst van de moderne computers, met hun fenomenale rekencapaciteit, bleven bepaalde problemen met betrekking tot het ingewikkelde gedrag van dynamische systemen, zoals de atmosfeer, stroming, convectie, turbulentie, de brown-beweging en niet-lineaire veranderingen in het algemeen, buiten het bereik van de wiskunde. Vele fenomenen waarvan de complexiteit geassocieerd werd met toeval en willekeur bleven noodgedwongen onbegrepen. De mogelijkheden van de computer openden echter nieuwe perspectieven voor wiskundig onderzoek, die geleid hebben tot de ontwikkeling van recente theorieën die de naam dragen van ‘fractalen’ en ‘chaostheorie’. Sindsdien is gebleken dat eenvoudige grondregels soms een bizarre ingewikkeldheid kunnen voortbrengen en dat complexe structuren dikwijls heel elementaire bronnen hebben. Zoals een vlinder in het Amazonegebied met zijn flauwe vleugelslag na verloop van tijd een orkaan kan veroorzaken in Manhattan.

De ‘chaostheorie’ bestudeert de evolutie van veranderingsprocessen in de tijd, meestal beschreven met (stelsels van) differentiaalvergelijkingen. Exacte oplossingen zijn dikwijls niet berekenbaar maar kunnen nu, dankzij de computer, numerisch benaderd worden. Omwille van een uiterste gevoeligheid voor geringe variaties in de beginwaarden voor de veranderlijken, geleverd door benaderde meetresultaten, gaan vele dergelijke systemen een complex (snel afwijkend) gedrag vertonen dat grenzen oplegt aan de voorspelbaarheid van de oplossingen. Dit manifesteert zich in patronen, ‘vreemde attractoren’ genoemd, die typisch zijn voor de betreffende dynamische systemen. Bekende problemen uit de chaostheorie zijn bijvoorbeeld deze van de weersvoorspelling en de stabiliteit van het zonnestelsel.

Fractalen zijn figuren die een visualisering geven van iteratieve processen (herhaalde constructies of algoritmen waarbij een verkregen ‘output’ fungeert als nieuwe ‘input’), die resulteren in zelfgelijkvormigheid. Dit betekent dat bij een onbeperkte herhaling van de procedure een figuur verschijnt die in elke close-up, op wat voor schaal dan ook, eenzelfde structuur laat zien, bijvoorbeeld zoals een boom of een bloemkool.

Hoewel de studies van ‘fractalen’ en van ‘deterministische chaos’ aanvankelijk een verschillende aanzet hadden, worden beide domeinen nu meer en meer met elkaar in verband gebracht. Enerzijds omdat iteratie bij beide een fundamentele rol speelt, anderzijds ook omdat ‘vreemde attractoren’ de kenmerken vertonen van ‘fractalen’.

Rik Verhulst is hoofdauteur van diverse studieboeken en doceerde aan de Lerarenopleiding van de Karel de Grote-Hogeschool in Antwerpen.

29/03/2016

Onlangs heeft de experimentele bevestiging van het bestaan van de door Einstein voorspelde zwaartekrachtgolven veel publiciteit gekregen in de populaire pers. Er wordt al beweerd dat de onderzoekers kunnen rekenen op de Nobelprijs. Maar waar gaat het nu eigenlijk om, hoe is de meting tot
stand gekomen, wat bewijst deze meting en wat is het belang van deze ontdekking?

Ir. Yves Gigase, lesgever bij Volkssterrenwacht Urania, zal deze avond ingaan op deze vragen.