Een nieuwe koude oorlog. China versus het Westen.

In deze lezing zal de historicus Yvan Vanden Berghe de kenmerken van de klassieke Koude Oorlog van 1917 tot 1991 behandelen en een aantal van de belangrijkste conflicten toelichten. Daarbij zal het belang van het verschil in mentaliteit van de betrokken partijen aan bod komen.

Hoewel dat volgens de meeste wetenschappers eigenlijk niet kon, kwam er toch een einde aan de Koude Oorlog. De vraag is waarom dit gebeurde. Een andere vraag met brandende actualiteit is of het conflict van het Westen met de Islam ook een vorm van koude oorlog kan worden genoemd. Voor de situatie van het Westen versus China is duidelijk sprake van een vorm van koude oorlog, waarbij zich dan meteen weer de vraag opdringt of die toestand ooit warm wordt.

Prof. Yvan Vanden Berghe is auteur van de boeken “De Koude Oorlog (1917-1991). Een nieuwe geschiedenis”, uitgegeven bij ACCO (2008). Vorig jaar kwam ook zijn derde roman “1969, Het jaar van Jelena” uit, een autobiografische relaas over persoonlijke contacten van een jong docent met de CIA en de KGB. Yvan Vanden Berghe richtte aan de Universiteit Antwerpen de afstudeerrichting Internationale Politiek op en leidde die meer dan 25 jaar.

Ons weer en klimaat begrijpen. Grondbeginselen weerkunde.

De lezing gaat vooral over de natuurkundige principes die de toestand van de aardse atmosfeer bepalen. De hele weermachinerie wordt op gang gebracht en gehouden door een constante toevoer van zonne-energie. Deze wordt gedeeltelijk geabsorbeerd of gereflecteerd door de atmosfeer, maar een belangrijk deel ervan bereikt het aardoppervlak. Dat kan de ontvangen energie eveneens reflecteren of absorberen. De geabsorbeerde energie leidt tot opwarming van de bodem, tot chemisch/biologische activiteit, of wordt in de vorm van warmtestraling terug uitgestraald. Dat laatste leidt ertoe dat de onderste lagen van de atmosfeer extra worden opgewarmd. De mate waarin dit alles gebeurt, hangt enorm af van de aard van het oppervlak: sneeuw, zand, water, wouden… en van de beweeglijkheid ervan, oceaan, continent.

Deze aard van het oppervlak bepaalt daarmee meteen de aard van de bovenliggende atmosfeer. Luchtdruk en -temperatuur kunnen dus erg verschillen naargelang van het onderliggende aardoppervlak. Precies deze verschillen in druk en temperatuur zetten de luchtmassa eventueel in beweging, en de mate waarin daarbij vocht wel of niet aanwezig is of wordt aangevoerd, bepalen volledig het weerbeeld. De roterende aarde voegt er nog een ‘detail’ aan toe: corioliskrachten. Dit alles maakt het ons mogelijk in grote lijnen te begrijpen hoe en waarom depressies, wind, neerslag, mist enz. ontstaan. Detailwerk (voorspelling) blijft echter (zeer) moeilijk.

De veelzijdige fysicus Egon Wojciulewitsch is verbonden aan de Volkssterrenwacht Urania en doceert daar een populaire cursus weerkunde. Dit Wetenschapcafé is een unieke gelegenheid om de wetenschappelijke grondslagen van ons wispelturige weer te leren begrijpen en het weerbericht voortaan met een gedegen achtergrondkennis te aanhoren!

n.a.v. de tentoonstelling op de UA

‘Brainstormen in Brussel – 100 jaar Solvayraden voor fysica’

De Brusselse chemicus en grootindustrieel Ernest Solvay organiseerde in 1911 in het prestigieuze Hotel Métropole een eerste conferentie over radioactiviteit en kwantummechanica. Bij de 23 aanwezigen waren er 11 toekomstige Nobelprijswinnaars! Solvay had naam gemaakt met zijn uitvinding van natriumcarbonaat, dat bekend werd als soda en een belangrijke rol speelde bij de fabricage van zeep, papier, glas en textiel. Zijn fortuin gebruikte hij voor de oprichting van conferenties, sinds 1912 Solvayraden, over de stand van zaken in de fysica en de chemie. Deze legendarische wetenschappelijke onderonsjes van de grootste geleerden van de wereld, gepassioneerde onderzoekers met klinkende namen zoals Albert Einstein, Marie Curie, Max Planck, Ernest Rutherford, Louis de Broglie, Hendrik Anton Lorentz en vele andere, vonden plaats in een tijd waarin de klassieke, newtoniaanse wetenschap op haar grondvesten daverde, net de basissen van de kwantumfysica werden gelegd, het elektron en de atoomkern werden ontdekt en de beginselen van de relativiteitstheorie het licht zagen. Al deze ontwikkelingen betekenden ware revoluties in de fysica. In de tentoonstelling wordt uitgelegd hoe de toenmalige problemen met de elektromagnetische straling van zwarte lichamen, atoomspectra, radioactiviteit, fotoëlektrisch effect enz. werden opgelost door nieuwe inzichten in de fysica, die aanvankelijk niemand begreep. In 1927, 5 jaar na de dood van Solvay, telde de befaamde 5de conferentie, over elektronen en fotonen, bij de 29 aanwezigen 17 Nobelprijswinnaars! De Solvayraden, 23 over fysica en 21 over chemie, bleven tot in de dertiger jaren een belangrijk forum voor de ontwikkeling van de wetenschap, waaruit alle vernieuwingen van onze hedendaagse hoogtechnologische samenleving, zoals smartphone, gps, medische scanners, röntgenstralen, lasers, zonnecellen, supergeleiding, kernenergie, fotonica, informatie- en communicatietechnologie enz. zijn voortgesproten. Daarnaast hadden ze ook een grote impact op de filosofische inzichten in wetenschappelijke methodiek en benadering van de realiteit.

De twee fysici Karel Van Camp en Walter Simons zullen samen, met woord en beeld, de aanloop tot en de cruciale rol van de Solvayraden toelichten. Het wordt een boeiend verhaal over de evolutie van de klassieke natuurkunde tot de geboorte van de kwantumtheorie!

Gentrificatie/stadsvernieuwing

Gentrificatie. De kranten staan er tegenwoordig bol van. Al wordt het meestal niet zo genoemd, en gebruikt men liever eufemismen als ‘stadsvernieuwing’ of ‘stadsherwaardering’, of ‘het aantrekken van jonge gezinnen’. Want gentrificatie heeft ook negatieve gevolgen, zoals sociale verdringing of stijgende woningprijzen, waarop men liever niet teveel de nadruk legt.

Gentrificatie is een proces waar vele actoren bij betrokken zijn: vastgoedmaatschappijen en projectontwikkelaars, stedelijke en hogere overheden, en natuurlijk ook bewoners van allerlei pluimage. Gentrificatie gaat in de eerste plaats om (her)investeringen in de stedelijke woonvoorraad, maar nog over zoveel meer. Het heeft zijn impact op voorzieningen en activiteiten in wijken, en transformeert het publieke leven. Het verandert het sociale weefsel en de identiteit van wijken. Het ondermijnt meestal de levenskwaliteit voor lagere inkomensgroepen, en bevordert die van hogere inkomensgroepen. En in elke wijk of stad verloopt het op een andere manier.

Maarten Loopmans is als sociaal geograaf verbonden aan de afdeling geografie van de KU Leuven. Hij kent de Antwerpse situatie zeer goed onder meer door zijn recente studie naar de ontwikkelingen die zich in Antwerpen-Noord, het Eilandje en het Schipperskwartier hebben voorgedaan. Hij ontrafelt de diverse facetten en verschijningsvormen van gentrificatie in Antwerpen/België en beschrijft het proces als een strijd om de stedelijke ruimte, tussen verschillende belangengroepen. Die strijd speelt zich niet alleen af op de woningmarkt, maar ook in de publieke ruimte, de media, en op het Schoon Verdiep.

De Jodenvervolging in 1940-1944

Het effect van de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog in België is voor een belangrijk deel bepaald door de houding van de Belgische overheid, zowel het centrale als het lokale bestuur. Door de massale medewerking bij het aanmaken van de naar nationaal én internationaal recht illegale Jodenregistratie werd de basis gelegd voor de Jodenvervolging, tot en met de bijbehorende arrestaties en deportaties. In de zomer van 1942 begon het tij langzaam te keren, althans in Brussel. Maar dan was het al veel te laat. Indien de Belgische overheden de marge hadden genomen die de bezetter hen bood, dan zou de Jodenvervolging zeker zijn vertraagd. Waardoor meer Joden uit België de Shoah zouden hebben overleefd.

Spreker is professor Herman Van Goethem. Hij is als hoogleraar politieke en institutionele geschiedenis verbonden aan de Universiteit van Antwerpen. Hij is historicus en jurist en heeft een aanzienlijke reputatie verworven met zijn boeken die onderwerpen uit de recente Belgische geschiedenis behandelen. Onlangs is hij als curator van Kazerne Dossin nauw betrokken geweest met de inrichting en voorbereiding van de opening van dit Mechelse museum in september 2012.

De vrije wil. Heeft het wel zin om te kiezen wat we willen?

Als wordt aangenomen dat alles al bepaald is, waarom zouden we dan nog keuzes maken? Hoe kunnen we dan nog vrij zijn? Is dit een absurde vraag of eigenlijk niet aan de orde? Deze kwestie speelt al lang en het wordt nog complexer door de recente bevindingen bij neurologisch onderzoek waarbij lijkt aangetoond dat ons brein al beslist voordat “wij”, als bewuste wezens, beslissen. Bij deze voordracht zal Jean Paul Van Bendegem proberen enige klaarheid in deze problematiek te brengen.

Jean Paul Van Bendegem is een wiskundige, filosoof en als hoogleraar logica en wetenschapsfilosofie verbonden aan de Vrije Universiteit Brussel waar hij directeur is van het Centrum voor Logica en Wetenschapsfilosofie.

Wiskunde als cultuurverschijnsel in beschaving, kunst, natuur en leven

Wiskundige kennis is steeds een baken van cultuur gebleken. Doorheen de geschiedenis van de opeenvolgende beschavingen is wiskundige kennis het noodzakelijke instrument gebleken bij het oplossen van praktische problemen en fungeerde wiskunde als essentieel hulpmiddel bij artistieke en spirituele expressie.

Versnellingen in de grote beschavingsgolven werden alle gedragen door opmerkelijke vernieuwingen in de wiskunde:
- de vindingrijkheid van de antieke culturen bij hun agrarische en bureaucratische problemen;
- de rationele bespiegelingen van de Grieken bij de ontrafeling van de kosmos;
- de wetenschap van de zeventiende eeuw als wegbereider van de industriële revolutie en
- het esoterische grondslagenonderzoek in de negentiende eeuw dat de basis heeft gelegd voor het huidige informaticatijdperk.

Hoe meer we de geschiedenis van de natuur en haar wetmatigheden ontsluieren in de modellen van de bigbang en de evolutieleer, des te meer springen de wiskundige patronen en structuren ervan in het oog. Zowel in het allergrootste als in het allerkleinste worden de processen van het universum uiterst efficiënt beschreven in elegante vergelijkingen en formules die vervolgens een verbluffende voorspellende kracht blijken te bezitten. Die harmonie van de kosmos heeft in alle tijden dan ook kunstenaars geïnspireerd, zowel in de beeldende kunsten als in de structuren van de muziek en de literatuur.

Wiskunde als koningin en moeder van alle wetenschappen heeft als ingenieursinstrument radicale bijdragen geleverd aan eerder onvoorstelbare wijzigingen in het comfort van onze levensomstandigheden.

Het is een must voor elke cultuurliefhebber en wetenschappelijk geïnspireerde om hier kennis van te hebben!

Spreker Rik Verhulst is hoofdauteur van diverse studieboeken en doceerde aan de Lerarenopleiding van de Karel de Grote-Hogeschool in Antwerpen.

De meetkunde van natuurlijke vormen

Johan Gielis (Universiteit Antwerpen)

Zeesterren, bloemen, schelpen, kristallen, vierkant groeiende bamboe… zovele fascinerende vormen zijn er in de natuur! Al meer dan een decennium door al deze fraaie symmetrie aangetrokken, vond Johan Gielis, met zijn achtergrond als ingenieur tuinbouwkunde, een ondertussen over de hele wereld bekende “superformule” uit, waarmee met enkele eenvoudige getallen en varieerbare parameters de vele meetkundige basisvormen die de natuur ons levert kunnen beschreven worden. De “Gielis-curve” vindt bovendien toepassing op heel wat andere domeinen en laat ons ook tal van groeiprocessen van planten en morfogenese op andere niveaus beter begrijpen. Hij ontwikkelde ook de software voor deze modellering, die wordt toegepast in de grafische kunsten en de visietechnologie, en leidt het bedrijf www.genicap.com. We maken in dit Wetenschapscafé kennis met één van de mooiste toepassingen van de wiskunde!

Belgisch Wetenschappelijk Onderzoek in Antarctica

Het is niet algemeen bekend dat België steeds een belangrijke rol heeft gespeeld in het Antarctisch onderzoek. Dat begon al in 1897, toen de “Belgica” onder bevel van Adrien de Gerlache naar de Zuidpool vertrok voor een zuiver wetenschappelijke en bovendien internationale expeditie zonder enige bedoeling van kolonisering, en er de allereerste overwintering volbracht. In het Internationaal Geofysisch Jaar 1957 richtte G. de Gerlache, zoon van de eerste commandant, de Koning Boudewijn Basis op, waar tot 1967 door zes antarctische expedities waarnemingen werden uitgevoerd. In 2009 wordt het Princess Elisabeth Station geopend, dat een unieke combinatie is van hedendaagse technologie en tevens de allereerste poolbasis die volledig op hernieuwde energie draait.

Jean-Jacques Derwael, landmeter-geodeet en eredocent van hogescholen en universiteiten, die zowel een overwintering als zomercampagnes op de Zuidpool heeft meegemaakt, zal de verschillende activiteiten van deze drie periodes toelichten en vergelijken. Hij zal het in zijn voordracht met ppt-presentatie hebben over zowel de wetenschappelijke als de menselijke aspecten van zulke expedities. Hij legt ons uit hoe een raid over de Ice Shelf, met het doel een geodetisch netwerk op te zetten om de verplaatsing van de ijsmassa te bepalen, in zijn werk gaat. We maken zulk een raid tussen bergen en gletsjers mee en doen geodetische, geomagnetische en gravimetrische waarnemingen!

Tijdens de maanden juli en augustus gaat het Wetenschapscafé met vakantie. In september hernemen we.

U kan zich inschrijven op onze mailinglist om op de hoogte te blijven via e-mail.