Nieuwe ontwikkelingen in de neurowetenschappen vanuit evolutionair perspectief. De gevolgen voor de relatie tussen Marxisme en Darwinisme.

Nieuwe ontdekkingen in neurowetenschappen, sociopsychologie en in diergedragsonderzoek geven empirische ondersteuning voor wat de mens uniek maakt. De mens is een sociaal en verstandig breindier. Zijn evolutionair ontwikkeld empathisch vermogen leidt mede tot taal en tot (zelf)bewustzijn. Taal én (zelf)bewustzijn leiden tot het vermogen voor wetenschappelijk denken en doen. Dit zijn grondvermogens die de culturele evolutie van de homo sapiens hebben mogelijk gemaakt. De start van het historisch materialisme zou Karl Marx het destijds genoemd hebben. Karl Marx en Friedrich Engels droegen het Darwinisme op handen. Maar tegelijkertijd waren zij bezorgd voor het misbruik van wat zij toen noemden ‘het bourgeois Darwinisme’, het latere sociaal-Darwinisme, dat diende als morele legitimatie van de strijd van de bourgeoisie tegen de toenmalige armenwetten en sociale bescherming. We bekijken de authentieke stellingnamen van Marx en Engels over het Darwinisme tegen het licht van nieuwe wetenschappelijke bevindingen én tegen het licht van de sociaal-economische en politieke actualiteit. Varianten van een sociaal-Darwinisme steken terug de kop op. Ze dienen vandaag als morele legitimatie van een toenemende afbraak van arbeidsprotectie en van sociale bescherming, volgens Duits model. Het laat ons zien dat moraal niet alleen voortkomt uit evolutionair ingeslepen staketsels bij groepsdieren, maar ook door de mens bewust kan ge- of misbruikt worden ter verdediging van belangen, ter legitimatie van mistoestanden of omgekeerd ter rechtvaardiging van de strijd om deze ongedaan te maken.

Dirk Van Duppen is huisarts, werkzaam voor Geneeskunde voor het Volk. Hij publiceerde verscheidene artikels en schreef, samen met zijn vrouw Dagboek uit Beiroet (EPO, 1986) over zijn werk in Palestijnse vluchtelingenkampen en NGO’s, Missionarissen van de nieuwe kolonisatie? (1994). In 2004 volgde het boek De cholesteroloorlog: Waarom geneesmiddelen zo duur zijn uit, waarin hij de kosten van de farmaceutische industrie aanklaagt en voorstellen rond de invoering van het kiwi-model lanceerde. Dat laatste voorstel werd gretig overgenomen door vele politici. Dirk Van Duppen is tevens districtsraadslid voor PVDA+ te Deurne.

Naar neutrino’s vissen in het ijs

Neutrino’s? Mysterieuze deeltjes! Het bestaan van neutrino’s werd verondersteld om bij radioactieve bèta-min-straling de “spelregels van de natuur” i.v.m. energiebehoud en impulsbehoud te laten kloppen.

Neutrino’s zijn moeilijk experimenteel waar te nemen omdat ze uiterst zwak wisselwerken met de rest van de bestaande materie. Toch is sinds 2000 het bestaan van drie soorten neutrino’s experimenteel bevestigd!

Vermits neutrino’s zwak interageren met het detectormateriaal waarin je ze wil vangen, is het een goede strategie om dan maar een heel groot volume aan detectormateriaal te gebruiken. Op die manier neemt de kans op een interactie en het daarbij creëren van een meetbaar signaal immers toe.

Ijs blijkt een goed detectormateriaal te zijn. Dus trokken wetenschappers naar de Zuidpool om daar een grote detector te bouwen voor neutrino’s die uit de ruimte komen.
“Icecube” maakt gebruik van een kubusvormig volume ijs van 1000 m x 1000 m x 1000 m.

Zo opent het ijs van de Zuidpool, via het detecteren van neutrino’s, een nieuw waarnemingsvenster op het heelal.

Rita Van Peteghem studeerde natuurkunde aan de Universiteit Antwerpen en is momenteel deeltijds gedetacheerde leerkracht bij het Centrum Nascholing Onderwijs van dezelfde universiteit.

Van Micro tot Nano. Of de impact van de nanotechnologie op de evolutie van de micro-elektronica

Nanotechnologie is de techniek die werkt met deeltjes in de grootteorde van enkele tientallen of hoogstens honderdtallen nanometer (nm, een miljardste van een meter), een schaal van grootte die net boven die van atomen of eenvoudige moleculen ligt. Momenteel beleven we een snelle ontwikkeling van de nanotechnologie binnen een heel breed spectrum van toepassingen. De term nanotechnologie zelf omvat trouwens ook een brede waaier aan technieken waarmee structuren met afmetingen tussen 1 en 100 nanometer (nm) worden gerealiseerd: dit gaat van het bouwen van kunstmatige moleculen en het manipuleren van moleculen tot het maken van steeds kleinere en snellere transistoren met nano-afmetingen in de halfgeleiderelektronica.

In deze voordracht zal voornamelijk ingegaan worden op deze laatste tak van het technologisch onderzoek dat in Vlaanderen voor een belangrijk deel gebeurt bij imec. Het hoe en waarom van de halfgeleiderevolutie van micro- tot nanotechnologie wordt besproken aan de hand van vele voorbeelden en ontwikkelingen bij imec en in de hedendaagse halfgeleiderindustrie.

Reeds in het midden van de jaren ‘60 van vorige eeuw (toen de eerste geïntegreerde schakelingen, die een tiental transistoren bevatten, werden gefabriceerd) stelde G. Moore vast dat het aantal transistoren dat kan geïntegreerd worden ongeveer elke 2 jaar verdubbelde. Deze observatie werd al snel beroemd en de “wet van Moore” genoemd. Dit gegeven blijkt tot op heden vrij goed van toepassing en drijft zelfs de technologische ontwikkeling van schakelingen met miljarden transistoren en met afmetingen van enkele tientallen nm (zowel lateraal als verticaal). De reden van deze trend is de nood om het vermogenverbruik en de kostprijs van de geïntegreerde schakelingen (in bv. onze smartphone) almaar te verlagen. Maar om zover te geraken moeten technologen steeds grotere inspanningen doen…

Dr. Walter De Raedt is manager RF Component Design and Modeling bij IMEC vzw.

Stand van zaken bij de deeltjesversneller LHC. Reflectie op onderzoeken naar bestaan Higgs-deeltje

Hoe zou het zijn met de onderzoeken die door de in 2008 in gebruik genomen deeltjesversneller in Genève mogelijk zijn geworden? In het Wetenschapscafé van oktober 2008 gaf de fysicus Nick van Remortel ons inzicht in de nieuwe onderzoeksmogelijkheden met de Large Hadron Collider (LHC), de grootste en krachtigste deeltjesversneller ter wereld. De verwachting was dat met deze versneller, waarin protonen met ongelofelijke energie tegen elkaar botsen, meer wetenschappelijke kennis over de materie zou worden verkregen.

Nu, meer dan drie jaar later, zijn wij zeer benieuwd naar de ervaringen, opgedaan bij de onderzoeken in het LHC en de bereikte resultaten. De grote vraag is of het is gelukt om het bestaan van het bij de deeltjesfysica veronderstelde Higgsboson, oftewel Higgsdeeltje, aan te tonen. De Britse natuurkundige Peter Higgs voorspelde meer dan veertig jaar geleden het bestaan van het deeltje als verklaring waarom alles in het universum massa heeft en tevens van een mogelijke extra dimensie waarnaar energie zou kunnen verdwijnen; denk bij dit laatste aan zwarte gaten en donkere energie. In de theorie over het ontstaan van het universum speelt dit Higgsdeeltje een essentiële rol. Het aantonen van het bestaan daarvan is dan ook cruciaal omdat daarmee het ontbrekende puzzelstuk in het standaardmodel van de elementaire deeltjes kan worden ingevuld.

Professor Nick van Remortel, verbonden aan de Universiteit van Antwerpen en medewerker van het CERN in Zwitserland, verantwoordelijk voor de onderzoeken bij de deeltjesversneller, zal ons zijn persoonlijke reflectie geven op de experimenten en de daarmee tot op heden bereikte resultaten. Eredocent Walter Simons zal bij deze voordracht moderator zijn.

Informatietechnologie en onze privacy – hoe ver is Big Brother?

Als u dacht geheimen te hebben, dan moet u dat idee maar loslaten: Big Brother houdt u in de gaten! Overheid en commerciële bedrijven: ze weten veel meer over uw privéleven dan u vermoedt, zoals waar en wanneer u naar wie belt, sms’t of mailt; welke websites u bezoekt; welke artikels u bij welke winkel koopt en hoe u zich verplaatst. Het blijft allemaal zonder uw toestemming in databanken bewaard.
Dit leidt tot een situatie waarbij mensen niet meer vrij durven te handelen uit angst ooit geconfronteerd te worden met informatie over hun doen en laten. Immers, wie beseft onder permanente controle te staan kan niet meer vrij denken, ageren of schrijven. De toenemende aantasting van de privacy vormt dan ook een direct gevaar voor de vrije meningsuiting, de organisatievrijheid en daarmee de democratie.
De Europese Unie werkt volop mee aan deze dreiging voor de privacy. Ze bouwt bijna ongemerkt een complexe en niet te controleren “veiligheids”architectuur uit met Europol, Eurojust en de grenswachters van Frontex. Omdat de Unie klaarblijkelijk de burgers ziet als potentiële veiligheidsrisico’s, worden de mensenrechten in een keurslijf geduwd. Zo bestaat er de Europese richtlijn, die communicatiemaatschappijen verplicht de communicatiege­ge­vens van iedereen zonder uitzondering, gedurende zes maanden tot twee jaar bij te houden. Er is dan ook nood aan een nieuw Europees Charter voor de bescherming van de basisrechten, waar­mee een juridisch en politiek perspectief wordt geboden om de nefaste ontwikkelingen te doen stoppen.
De ontwikkelingen op het vlak van informatie- en communicatietechnologie bieden steeds meer mogelijkheden om binnen te dringen in de directe persoonlijke levenssfeer en werpen dan ook steeds meer principiële en juridische vragen en discussies op.

Over deze onderwerpen, de beleving daarvan en mogelijke strategieën hoe daarmee om te gaan, spreekt deze avond Raf Jespers. Hij is al meer dan 30 jaar actief in het strafrecht, administratief recht en vreemdelingenrecht. Hij heeft verscheidene publicaties op zijn naam staan, zoals het in 2010 verschenen boek Big Brother in Europa.
Raf Jespers is secretaris-generaal van de International Association of People’s Lawyers (I.A.P.L.) en lid van de Liga voor Mensenrechten.

Geluk: wetenschap of levenskunst?

Voordracht door Dr. Gerbert Bakx (auteur van het boek ‘De Strategie van het Geluk’)

De vraag naar het geluk en hoe dat te bereiken heeft de mens altijd al bezig gehouden. Zo voerde Aristoteles aan dat een bepaald gevoel van gelukzaligheid bereikt kon worden door verstandig te kiezen hoe te handelen, waarbij de juiste keuze overeenkomt met het midden tussen twee uitersten.

Heden ten dage is gelukkig-zijn niet aan eenieder gegeven. Sterker nog, de cijfers voor depressie, levensmoeheid, burn-out en zelfdoding blijven maar stijgen. De Wereldgezondheidsorganisatie verwacht dat depressie tegen 2020 het tweede belangrijkste probleem van de volksgezondheid zal zijn geworden. Vandaar de noodzaak om na te gaan hoe depressiviteit ontstaat en behandeld en/of voorkomen kan worden. Daarvoor zijn nieuwe en interessante inzichten voorhanden. Onderzoek naar depressie geeft overigens een boeiend inzicht in het functioneren van de mens, zodat deze voordracht zeker niet alleen bedoeld is voor mensen met een (al dan niet gediagnosticeerde) depressie, maar voor al wie in de mens geïnteresseerd is en meer levensvreugde wil beleven.

Dr. Gerbert Bakx studeerde wetenschappen, geneeskunde en filosofie. Hij legde zich toe op psychotherapie en individuele begeleiding en heeft daarbij een speciale belangstelling voor de evolutionaire psychologie, antropologie en cognitieve therapie. De spreker kan dan ook de zoektocht naar het geluk vanuit verschillende invalshoeken benaderen. Daarbij gaat het zowel om wetenschappelijke, filosofische en psychologische inzichten als om de spirituele dimensie van het leven. De spreker plaatst niet alleen het vermogen van de mens om geluk te creëren in het brede kader van de biologische evolutie, maar brengt ook het eeuwenoude oosterse denken in verbinding met het meer recente westerse denken en dit op een duidelijke, begrijpelijke en soms grappige manier.

Dr. Bakx is de oprichter van de Academie voor Levenskunst, die al meer dan twintig jaar mensen begeleidt op weg naar meer aandacht, emotionele intelligentie, creativiteit, vrijheid en levenskunst en weet op bijzondere wijze zijn publiek te boeien met opmerkelijke inzichten over de liefde.

Rubens: echt of onecht?

Vlaanderen kan terecht trots zijn op de vele meesterwerken die de Vlaamse schilders uit de 16e en 17e eeuw ons hebben nagelaten. Zeker in de tijd dat deze tot stand kwamen waren ze een voorbeeld voor anderen, waarbij dezen probeerden soortgelijke werken te maken. Daarmee kwamen soms meesterwerken tot stand, al of niet in de situatie dat de meester zelf enige controle had over het scheppingsproces van het kunstwerk, waarbij twijfels ontstonden of de werken wel terecht aan de meester konden worden toegewezen. Regelmatig duiken er dan ook discussies op of bepaalde meesterwerken wel degelijk van de hand van de bekende Vlaamse meester zijn.

Deze avond spreekt de kunsthistoricus Arnout Balis over dit onderwerp en hij doet daarbij onder meer verslag van zijn onderzoekingen naar het al of niet terecht aan Rubens toegeschreven zijn van bepaalde werken. Deze onderzoekingen vonden in 2009 plaats aan het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten te Antwerpen. Naast de gebruikelijke beoordeling van compositie en schildertechniek is daarbij ook gebruik gemaakt van infraroodreflectografie en röntgenstralen. De snelle evolutie bij deze technieken maakt het mogelijk om meer zekerheid te krijgen bij de discussie of bepaalde meesterwerken al of niet terecht aan Rubens waren toegeschreven.

Het onderzoek was in het bijzonder ook bedoeld om meer zekerheid te krijgen bij het beeld van Rubens als doortrapte man van de wereld eerder dan een schilder die een voorbeeld voor anderen kon zijn. Hierbij speelde ook de mogelijke leugenachtigheid van de officiële biografieën over Rubens een rol. Bij deze moet immers zeker rekening worden gehouden met het gecreëerde ideaalbeeld van de kunstenaar. Het in de loop der eeuwen uit bronnenonderzoek verkregen historisch materiaal dat dit ideaalbeeld zou kunnen verstoren werd grotendeels genegeerd. Dit mede om de functie van deze biografieën als stichtend voorbeeld voor aankomende kunstenaars en als bewijs van Rubens als groot nationaal figuur niet te ondermijnen.

Arnout Balis (1952, Schaarbeek) studeerde aan de toenmalige Rijksuniversiteit Gent (RUG). Hij werd doctor aan diezelfde universiteit in 1983 op basis van zijn uitgebreide studie van jachttaferelen van de hand van Pieter-Paul Rubens. Arnout Balis kan worden omschreven als een vooraanstaand kunsthistoricus, gespecialiseerd in de Vlaamse Kunst van de zestiende en zeventiende eeuw. Hij publiceerde onder meer over de werking van Rubens’ atelier en over de toeschrijvingsproblematiek. Hij is hoofddocent aan de Vrije Universiteit Brussel en heeft ook gedoceerd aan de Universiteit Antwerpen. Hij was lid van de Commissie Geschiedenis, Archeologie en Kunstgeschiedenis van het FWO en de Standing Committee for the Humanities van de European Science Foundation.

Wanneer: zaterdag 19 november 2011.

Vertrektijd: 10.03 uur met de trein vanuit station Antwerpen-Centraal naar Brussel.

In Brussel gaan we met tram of metro naar Anderlecht.

In Anderlecht bezoeken we het Erasmushuis en het daarbij behorende museum en de tuinen. Daarbij zal Sandra Aerts van het Filosofisch Café Antwerpen een toelichting geven vanuit een filosofische invalshoek. We verwachten tot ca. 15.30 uur in Anderlecht te zijn, waarbij we voor zo ver de tijd dit mogelijk maakt ook het begijnhof en omgeving (de Sint-Guidokerk en het Porseleinstraatje) met een bezoek vereren.

Rond 12.30 uur houden we een pauze waarbij in een daartoe geschikte gelegenheid een lunch kan worden gebruikt.

Iedereen beslist zelf op welke wijze wordt teruggereisd. Degenen die dat willen kunnen naar station Brussel-Zuid terugwandelen via het Slachthuis en Kuregem en onderweg bij een drankje nog wat ervaringen uitwisselen. Zonder tussenstop duurt deze wandeling ca. 45 minuten.

Ter info:

- Het Erasmushuis bezit een dubbele tuin:

• een kruidentuin aangelegd door René Pechère (1989) en
• een Filosofische Tuin aangelegd door Benoît Fondu (2000) in samenwerking met Catherine Beaugrand, Marie-Jo Lafontaine, Perejaume en Bob Verschueren.

- Het museum herbergt een verzameling schilderijen (Holbein, Bosch, Metsys) en een bibliotheek met een rijke verzameling oude drukken.

- Bezienswaardigheden in de buurt van het Erasmushuis zijn:

• het Oud Begijnhof
• metrostation Sint Guido met bas-reliëf van Frans Minnaert
• enkele art-deco huizen
• de collegiale Sint-Pieter en Sint Guidokerk

De kosten voor deelname bestaan uit de kosten voor de trein en het openbaar vervoer in Brussel. Inkom voor het Erasmushuis en Begijnhof is € 1,25. Leden van de VZW Modus Vivendi, dit is de V.Z.W. achter Den Hopsack, krijgen 33 % reductie op reiskosten en inkom.

Zelfherstellende materialen: de nieuwe materiaalhype

Materialen die zich zelf kunnen herstellen? Ze spreken erg tot de verbeelding momenteel. De natuur staat bol van deze verschijnselen, denk aan een gebroken bot, of een wondje aan de huid. Wat kan de natuur dan wel dat we zelf nu zo graag zouden kunnen? Kunnen we deze reparatietrucjes toepassen op de materialen die we in de toekomst gaan gebruiken? Is het mogelijk om een kogel door een materiaal te schieten en toch herstel te krijgen of krassen uit je wagen te halen terwijl je naar de carwash gaat, of het wegdek van de E19 te herstellen zonder in de file staan? Hoe ver staan we van Robocot in de film Terminator 2 die bestaat uit een kwikachtig vloeibaarmetaal en die kogelgaten in zijn structuur vanzelf kan laten dichtstromen? Anno 2011 zijn zelfherstellende materialen in ieder geval de science finction reeds ver voorbij.
De race naar ontwikkelingen is ingezet. Vlaanderen en Nederland proberen daarin het voor touw te nemen door inzet van grote research programma’s in samenwerking met belangrijke staal, polymeer en beton bedrijven. In ieder geval komt de wereldconferentie Self Healing Materials naar Vlaanderen in 2013. Om de “self healing” te verkrijgen moeten we echter onze strategie naar materiaalontwikkeling wijzigen.

Herman Terryn, professor aan de VUB en de M2i-TU-Delft, is expert in dit onderzoek en brengt ons in de materiaalsfeer met een rijk geïllustreerde en gedocumenteerde presentatie.

Alles wat U ooit wilde vragen over vliegen

Vliegen heeft de mens altijd gefascineerd en de droom om door de lucht te zweven als een vogel nam vaak mythische proporties aan – denken we maar aan Icarus! De meesten van ons zijn al wel eens met een vliegtuig onderweg geweest en vinden dit alledaagse transport- en vervoermiddel heel gewoon.

En zeggen dat de luchtvaart toch maar een goede honderd jaar bestaat en dat vliegen toch niet zo vanzelfsprekend is! Wie er wat dieper over nadenkt zit al gauw met een hele resem onopgeloste vragen!

In dit Wetenschapscafé worden, zoals het hoort, wetenschappelijke antwoorden gegeven op die vragen. Nancy Vermeulen (fysicus, lijnpilote en vlieginstructrice) en Dirk Dom (ingenieur, docent en boordwerktuigkundige) reiken ze ons zelf aan en beantwoorden ze: hoe komt het dat een vliegtuig in de lucht blijft? – valt het naar beneden als de motoren stilvallen? -hoe wordt het bestuurd? – hoe vindt de piloot de juiste weg? – hoe verloopt een vlucht en hoe wordt ze voorbereid? – hoe wordt iemand piloot? welke risico’s en gevaren kunnen er tijdens een vlucht optreden en hoe wordt daarmee omgegaan?

Als toemaatje geven ze ons ook een overzicht van de mijlpalen uit de luchtvaartgeschiedenis!

Check in gratis – boarding om 20u30 voor een boeiend Wetenschapscafé met twee deskundigen!