Archeologie in Afrika – over verdwenen culturen
Marie-Claude Van Grunderbeek
Marie-Claude Van Grunderbeek is oudheidkundige en deed jarenlang onderzoek naar de Urewe-cultuur uit de vroege ijzertijd in Rwanda en Burundi: een meer dan 2000 jaar oude economie in het Oost-Afrikaanse Grote Merengebied.
Onderwerpen die aan bod zullen komen:
- In Afrika waren er in die tijd even belangrijke culturen als in Europa
(eigenlijk zelfs belangrijker dan in onze streken). Hoe komt het dat het er 2000 jaar geleden is misgegaan?
- Hoe je er door combinatie van analyses toe komt heel wat aspecten en gevolgen van de levenswijze te belichten: hout hakken voor het ijzersmelten, landbouw van graangewassen, veeteelt en de aftakeling van het milieu onder die menselijke activiteiten.
Die aftakeling is tot vandaag doorgegaan. Rond 1900 waren de Rwandezen met 1 miljoen, 100 jaar later met bijna 7 miljoen, zonder dat in het land een andere activiteit is gegroeid die arbeidskrachten had kunnen onttrekken aan de landbouw, die volgens de huidige methodes (geen geld voor meststoffen) de grond steeds verder uitput. Het onderwerp is dus zeker actueel.
Tijdens juli-augustus geen wetenschapscafé. We hervatten in september.
Fysica op een dwaalspoor? – Alle neuzen richting Genève (deeltjesversneller)
Charles Ramsdonck
Een sessie over de grote vraagstukken waarmee de hedendaagse kosmologie en, bij uitbreiding, de fysica geconfronteerd worden: de natuur en de herkomst van de enorme hoeveelheid “donkere materie “en “donkere energie” in het universum.
Klimaatverandering op aarde: Krijgen we binnenkort natte voeten?
Steven Dewitte en Nancy Vermeulen, KMI
Wetenschappers wereldwijd zijn het erover eens dat de aarde opwarmt. Maar over hoeveel en in welk tempo en vooral over waarheen we in de toekomst gaan, bestaan nog veel onduidelijkheden. Is de recente klimaatopwarming te wijten aan menselijke factoren? Welke rol speelt de zon voor ons klimaat en waarom? Wat zijn de andere “drivers” voor de veranderingen?
Het klimaat op aarde wordt beïnvloed door verschillende interne en externe factoren, die onderling gekoppeld zijn en het wetenschappers erg moeilijk maken. Hoe nemen we klimaatverandering waar en wat zijn de reeds zichtbare gevolgen?
Het KMI is heel nauw betrokken bij het wereldwijde klimaatonderzoek. Meer dan 150 jaar meet het dagelijks de temperatuur en de neerslag en sinds het begin van de jaren ‘50 wordt ook de hoeveelheid inkomende zonnestraling aan het aardoppervlak geregistreerd. Ruimtevaartonderzoek speelt een heel belangrijke rol in onze kennis over het klimaat op aarde.
Het KMI maakt deel uit van het “Solar Terrestrial Centre of Excellence” (STCE), een samenwerkingsverband op het gebied van ruimtevaart tussen het BIRA, het KMI en de Koninklijke Sterrenwacht van België. Door metingen op aarde te vergelijken met metingen uit de ruimte, hebben we al veel geleerd over het klimaat van onze thuisplaneet. Is zij nog te redden, en kunnen we dit rijmen met het voortzetten van onze economische ontwikkeling en onze stijgende energiebehoeften?
Een OasISS in de ruimte
Alain Geenrits
Sinds een aantal jaar is er een enorm ruimtestation in aanbouw in een baan om de aarde; het ISS of International Space Station. Na de timide pogingen van de Amerikanen met Skylab en de duurrecords van de Russen met Salyut en Mir, is dit een echte internationale onderneming met modules van de Verenigde Staten, de Russische Federatie, maar ook Europa en Japan. Na enkele jaren met een vaste bemanning van 3 gewerkt te hebben, zal het ISS nu permanent 6 mensen aan boord hebben en binnenkort zo groot zijn als drie voetbalvelden.
Onze tweede Belgische astronaut Frank De Winne vertrekt binnenkort voor zijn tweede excursie naar het ruimtestation, de OasISS missie. Hij blijft 6 maanden aan boord, de laatste twee ervan als commandant: een primeur voor ons land en voor heel Europa.
Maar wat is het nut van zo’n tweede maan om de aarde? Wat gebeurt er zoal aan boord, is dat belangrijk voor ons hier beneden… en natuurlijk: “what’s next ?”
De filosofie van de tijd
Walter Simons
De uitgebreide problematiek omtrent tijd heeft te maken met oeroude vragen (‘bestaat tijd?’, ‘bestaat het heden?’, ‘bestaan ruimte en tijd onafhankelijk van elkaar?’, ‘kunnen we terugreizen in de tijd?’…), als met moderne opvattingen over het ontstaan van tijd en kosmos. Onze dagelijkse perceptie van tijd is heel anders dan wat de fysische wetten ons vertellen. Geen wonder dat de filosofie van de tijd, (met absolute, relationele, idealistische en andere visies en zelfs semantische interpretaties), door de eeuwen heen verbonden was en nog steeds is met de fysica. Daarbij spelen noties van simultaniteit, causaliteit, determinisme, tijdsasymmetrie enz. De metriek en de topologie van de tijd zijn ook studieonderwerp bij thermodynamica, speciale en algemene relativiteitstheorie, standaard (orthodoxe) kwantummechanica en hedendaagse kwantumkosmologie.
Walter Simons is eredocent van de Artesis Hogeschool Antwerpen.
Reuma: wat is het en wat is eraan te doen?
Herman Mielants
Reuma is een verzamelnaam voor een 50-tal verschillende ziekten die vooral het bewegingsstelsel aantasten. Men maakt een groot onderscheid tussen de ‘mechanische’ aandoeningen (met als voorbeeld artrose) en de ‘inflammatoire’ (ontsteking) reumatische aandoeningen. Alhoewel deze laatste groep minder voorkomt, hebben deze ziekten wegens hun chronisch verloop een enorme impact, niet alleen op de levenskwaliteit van de patiënt maar ook op het budget van zowel de patiënt als de maatschappij. Het zijn meestal auto-immuunaandoeningen: men maakt antilichamen aan tegen het eigen lichaam. Deze tasten niet alleen het bewegingsstelsel aan maar kunnen ook ernstige afwijkingen veroorzaken op andere systemen in ons lichaam. De wetenschappelijke kennis van ons uitermate ingewikkeld immuunsysteem is de jongste jaren enorm toegenomen. Dank zij deze kennis konden nieuwe medicaties (‘target’-therapieën of biologicals) gemaakt worden. Deze medicaties, waarvan nog vele in ontwikkeling, hebben nu al bewezen een enorme positieve impact te hebben op de levenskwaliteit van de patiënten.
Prof. Herman Mielants is werkzaam bij de Dienst Reumatologie van de Universiteit Gent.
Het onderzoek naar hersenziekten zoals de ziekte van Alzheimer
Christine Van Broeckhoven
Christine Van Broeckhoven is professor moleculaire biologie en genetica aan de Universiteit Antwerpen en maakte naam door haar onderzoek naar dementie en Alzheimer. Haar onderzoek werd meermaals bekroond met wetenschappelijke prijzen. De ziekte is echter nog steeds weinig bekend bij het grote publiek en veel patiënten blijven met vragen achter. Daarom engageert ze zich om overal in Vlaanderen lezingen te geven en de bevindingen van het wetenschappelijk onderzoek te vertalen naar leken. Alzheimer en dementie verstaanbaar maken voor het grote publiek, is ook wat ze beoogde met haar boek Brein en Branie: een pionier in Alzheimer.
Large Hadron Collider: op speurtocht in de micro-kosmos
Nick van Remortel
Binnenkort zal de Large Hadron Collider van CERN in Zwitserland worden opgestart. Op dinsdag 21 oktober ontmoeten we de fysicus Nick van Remortel, professor aan de Universiteit Antwerpen, die ons meer zal vertellen over dit internationale project, waaraan hij als onderzoeker deelneemt.
De versneller zal protonen accelereren tot energieën zeven maal hoger dan tot nu ooit bereikt in de grootste deeltjesversneller, de Tevatron (Fermilab) bij Chicago. Gigantische detectoren zullen de nieuw gevormde deeltjes die tijdens de op elkaar botsende protonen ontstaan analyseren.
Ongeveer 7500 fysici uit 111 landen nemen aan dit onderzoek deel. Er bestaat grote hoop dat men het Higgs-deeltje (het deeltje dat andere deeltjes massa geeft), zal vinden.
Buitenaards leven in het Wetenschapscafé
Bert C. de Loore
De eerste avond van het Wetenschapscafé zal in het teken staan van de zoektocht naar leven in het heelal. Tot nu zijn er een 300-tal planeten bekend die rond sterren draaien net als de aarde rond de zon. Vele astronomen, maar ook biologen, verwachten dat op sommige van deze exoplaneten levende organismen zouden kunnen ontstaan. “Optimisten” geloven dat er in het heelal miljoenen technisch ontwikkelde beschavingen bestaan, “pessimisten” denken dat de onze op aarde uniek is. Tussen deze uitersten is een verstandige, wetenschappelijk verantwoorde discussie op haar plaats: bij het inschatten van de kans op het voorkomen van een voldoende ontwikkelde civilisatie op een voor leven – mogelijk intelligent leven –geschikte exoplaneet moeten condities zoals de baan en de omloopstijd om haar eigen “zon”, het bestaan van een atmosfeer en van de nodige chemische elementen in aanmerking genomen worden en dringt een vergelijking zich op met het ontstaan van het leven op onze aarde, de aanwezigheid van de maan, de positie van Jupiter enz. En wat zegt de formule van Drake, wat te denken van de paradox van Fermi, wat dacht Hoyle erover, wat weten we meer sinds de Hubble-telescoop,…? Nog meer vragen?
De eerste gast van het Wetenschapscafé is Bert C. de Loore, emeritus-professor van de Vrije Universiteit Brussel. Als eminent astrofysicus is hij o.m. gespecialiseerd in (röntgen)dubbelsterren, Wolf-Rayetsterren, de evolutie van sterren en sterrenpopulaties en de zoektocht naar leven in het heelal.